Nadczynność tarczycy

Nadczynność tarczycy (hipertyreoza) to jedna z częstszych chorób endokrynologicznych; częstość jej występowania wzrasta wraz z wiekiem i jest wyższa u kobiet [1]. W jej przebiegu stwierdza się nadmiar produkcji i wydzielania przez tarczycę hormonów – tyroksyny (T4) i trójjodotyroniny (T3) [1]. Ilość wydzielanych przez tarczycę hormonów znacznie przekracza zapotrzebowanie organizmu, wskutek czego dochodzi do pojawienia się szeregu objawów. W zależności od etiologii nadczynności tarczycy, stężenie TSH – hormonu tyreotropowego wydzielanego przez przysadkę, może być podwyższone lub obniżone [2] – są to informacje istotne w trakcie przeprowadzania szczegółowej diagnostyki mechanizmu, w jakim rozwinęła się hipertyreoza. Przyczyn nadczynności tarczycy może być wiele, jedną z najczęstszych jest choroba autoimmunologiczna (choroba Gravesa) [1]. 

Objawy nadprodukcji hormonów tarczycy i ich toksycznego wpływu na organizm:

  • przyspieszenie i zaburzenia rytmu serca (np. migotanie przedsionków);
  • utrata masy ciała (mimo normalnego lub nawet wzmożonego apetytu);
  • drażliwość, niepokój, pobudzenie, trudności w skupieniu się;
  • zmęczenie;
  • nadmierna potliwość, nietolerancja ciepła;
  • wypadanie włosów, cienkie, łamliwe paznokcie;
  • częste wypróżnienia lub nawet biegunki;
  • zaburzenia snu, bezsenność;
  • objawy oczne (w przypadku autoimmunologicznej nadczynności tarczycy), m.in. zbaczanie gałek ocznych przy patrzeniu zbieżnym, rzadkie mruganie [1,2].

Choroba może również przebiegać bezobjawowo (jako subkliniczna nadczynność tarczycy) lub skąpoobjawowo [1]. U starszych osób może manifestować się jako zespół tarczycowo-sercowy – to nadczynność tarczycy, której jedynymi przejawami są objawy choroby wieńcowej, migotanie przedsionków czy niewydolność serca [2].

Sposoby kontrolowania choroby: leczenie i monitorowanie

Do rozpoznania nadczynności tarczycy konieczne jest stwierdzenie podwyższonego poziomu hormonów (TSH, T4 i/lub T3) w krwi pacjenta [1]. Celem leczenia nadczynności tarczycy jest normalizacja stężeń hormonów, co można osiągnąć poprzez:

  • farmakoterapię – podawanie doustnych leków przeciwtarczycowych (tiamazol lub propylotiouracyl), pierwsze efekty leczenia są widoczne po 1-3 tygodniach; w przypadku zaburzeń rytmu serca może być wskazane także dołączenie beta-blokera;
  • zastosowanie radiojodu (jodu promieniotwórczego 131I) – działanie promieniowania niszczy tkankę tarczycową;
  • chirurgiczne usunięcie tarczycy – bezwzględnie wskazane w przypadku podejrzenia nowotworu złośliwego; do rozważenia w przypadku objawów uciskowych, dużego wola i dużych, autonomicznych guzków tarczycy  [1,2].

Monitorowanie choroby:

  • kontrola stężeń hormonów (TSH i fT4) w krwi pacjenta,
  • w przypadku nadczynności na tle autoimmunologicznym – badanie przeciwciał przeciwtarczycowych.

 

Ze względu na związek nadczynności tarczycy z zaburzeniami funkcjonowania przewodu pokarmowego, należy zwrócić uwagę na ilość i rodzaj spożywanych pokarmów:

  • należy zwiększyć kaloryczność posiłków (podaż energii powinna być o ok. 15-25%, a w przypadku znacznej nadczynności nawet o 50-80% większa),
  • chorzy powinni spożywać więcej białka (ok. 110-130 g na dobę), wapnia, witaminy B1 oraz witamin antyoksydacyjnych (witaminy A, C, E),
  • należy ograniczyć konsumpcję wysoko przetworzonej żywności, tłuszczów, a także napojów zawierających kofeinę,
  • jeśli występują biegunki, zalecana jest dieta lekkostrawna [4].

Profilaktyka wtórna

Podstawą kontroli choroby jest normalizacja pracy tarczycy. Jeżeli wskutek leczenia dojdzie do niedoczynności tego gruczołu i tarczyca będzie wydzielać zbyt małe ilości hormonów, konieczne jest zastosowanie leczenia substytucyjnego hormonami tarczycy, np. lewotyroksyną [2]. Ważne jest dbanie o zdrowy styl życia, w tym stosowanie zbilansowanej diety [4], najlepiej opartej na lokalnych, ekologicznych produktach.

GRUPY PRODUKTÓW

Produkty zbożowe

ZALECANE

- pieczywo: razowe, pełnoziarniste, z mąki z pełnego przemiału, graham, z ziarnami, pestkami, nasionami, najlepiej pieczywo na zakwasie
- grube kasze: pęczak, gryczana, jęczmienna, jaglana
- drobne kasze: manna, krakowska, jęczmienna łamana w umiarkowanych ilościach (preferowane grube kasze)
- ryż biały, brązowy 
- makarony: razowe, pełnoziarniste, pszenne gotowane al dente
- otręby: pszenne, owsiane, gryczane, jęczmienne
- płatki: owsiane górskie, pełnoziarniste, żytnie, gryczane, orkiszowe, kukurydziane bez dodatku cukru
- mąki: pełnoziarniste, razowe, o wysokim i średnim typie (pszenne, żytnie, orkiszowe, gryczane, owsiane)

NIEZALECANE

- pieczywo: jasne, z mąki pszennej, orkiszowej o niskim typie, tostowe, cukiernicze
- mieszanki muesli z cukrem, słodem jęczmiennym, syropem glukozowo-fruktozowym
- płatki śniadaniowe, owsiane błyskawiczne, ryżowe, dosładzane cukrem, miodem, syropem glukozowo-fruktozowym
- mąki: o niskim typie
- sucharki, pieczywo chrupkie, wafle ryżowe, kukurydziane

Mleko i produkty mleczne, jajka

ZALECANE

- kefiry, jogurty, maślanki naturalne, bez dodatku cukru 
- mleko pasteryzowane, UHT, najlepiej o zawartości tłuszczu max. 2% 
- sery twarogowe chude i półtłuste
- umiarkowane ilości sera żółtego
- sery kozie, owcze
- umiarkowane ilości serów pleśniowych
- jajka gotowane na miękko, pół twardo, twardo
- jajka w koszulkach, jajka sadzone, jajecznica, omlety

NIEZALECANE

- sery topione 
- kefiry, jogurty, maślanki z dodatkiem cukru 
- produkty bezlaktozowe jeśli nie stwierdzono nietolerancji laktozy
- jogurty owocowe, słodzone
- gotowe, sklepowe desery mleczne z cukrem, syropem glukozowo-fruktozowym

Mięso i wędliny
Ryby i owoce morza

ZALECANE

- mięso chude, zwłaszcza drobiowe (królik, kurczak, indyk), chuda wołowina, cielęcina, umiarkowane ilości wieprzowiny
- mięso pieczone, gotowane, duszone, bez panierki
- chude gatunki: dorsz, leszcz, sola, szczupak, pstrąg, halibut, miruna, mintaj
- tłuste ryby morskie: łosoś, śledź, tuńczyk, makrela (optymalnie raz na tydzień)

NIEZALECANE

- mięsa tłuste: baranina, gęś, kaczka, jagnięcina w dużych ilościach
- podroby 
- pasztety 
- mięso peklowane
- konserwy mięsne, mielonki
- mięso smażone i panierowane
- parówki, kabanosy
- mięsa wędzone
- duże ilości mięs grillowanych
- duże ilości ryb (ze względu na wysoką zawartość jodu) oraz algi, wodorosty morskie

Tłuszcze

ZALECANE

- masło prawdziwe
- margaryny miękkie wysokogatunkowe (bez kwasów tłuszczowych częściowo utwardzanych)
- oleje roślinne (olej rzepakowy)

NIEZALECANE

- smalec
- słonina
- boczek
- łój
- twarde margaryny (z tłuszczów częściowo utwardzanych)

Warzywa

ZALECANE

- wszystkie warzywa, zarówno świeże, jak również mrożone oraz po obróbce termicznej
- kiszonki (ogórki, kapusta kiszona)
- nasiona roślin strączkowych: świeże po odpowiednim namoczeniu i ugotowaniu, mrożone
- szczególnie polecane: brokuły, kalafiory, kapusty, jarmuż

NIEZALECANE

Owoce

ZALECANE

- wszystkie owoce, zarówno świeże, jak i mrożone

NIEZALECANE

- owoce z puszki, w zalewie cukrowej
- soki, nektary, napoje owocowe
- dżemy, marmolady, konfitury z dodatkiem cukru
- suszone owoce w dużych ilościach

Orzechy i nasiona

ZALECANE

- wszystkie
- masło orzechowe 100%

NIEZALECANE

- orzeszki ziemne

Przyprawy, sosy i dodatki

ZALECANE

- świeże i suszone zioła

NIEZALECANE

- gotowe mieszanki przypraw z cukrem i/lub solą

Napoje

ZALECANE

- herbata niesłodzona 
- kawa niesłodzona w ilości max 3 filiżanki dziennie
- kawa zbożowa i bezkofeinowa niesłodzona
- woda mineralna niskosodowa
- napoje roślinne bez dodatku cukru

NIEZALECANE

- alkohol
- soki, nektary, napoje owocowe
- słodkie napoje gazowane

Desery

ZALECANE

- kisiel, galaretka, budyń bez cukru
- gorzka czekolada
- domowe ciasta bez cukru
- guma do żucia bez cukru

NIEZALECANE

- sklepowe słodycze
- słone przekąski

W jakich sytuacjach zgłosić się do lekarza

Nadczynność tarczycy to choroba, która rozpoznana, zawsze powinna być leczona u lekarza. Groźnym powikłaniem nieleczonej nadczynności tarczycy może być przełom tarczycowy. Do pilnego zgłoszenia się do lekarza powinny skłaniać objawy, takie jak:

  • objawy udaru,
  • znaczne pogorszenie samopoczucia/nasilenie objawów nadczynności tarczycy podczas infekcji, po dużym urazie, intensywnym stresie lub w czasie ciąży,
  • wysoka gorączka,
  • wymioty, intensywne biegunki,
  • podejrzenie zawału serca,
  • objawowe zaburzenia rytmu serca,
  • objawy niewydolności serca [1,2].