Próchnica

Próchnicą nazywamy proces demineralizacji i niszczenia tkanki zębowej przez kwasy. Są one wytwarzane przez bakterie tworzące płytkę nazębną podczas procesu fermentacji spożywanych przez nas cukrów. 

Próchnica to najczęściej występująca choroba niezakaźna na świecie [1,2]. Nieleczona powoduje dolegliwości bólowe (uniemożliwiające picie, jedzenie, a nawet mowę czy śmiech) i infekcje; do powikłań próchnicy należą między innymi utrata zębów czy wytworzenie się ropni okołozębowych.

Sposoby kontrolowania choroby: leczenie i monitorowanie

Elementem badania każdego dziecka i nastolatka powinna być ocena stanu jamy ustnej - jest to grupa wiekowa najbardziej narażona na rozwój próchnicy [1]. To samo dotyczy pacjentów starszych, u których stan jamy ustnej bywa zaniedbany, a proces próchniczy może kumulować się przez całe życie. 

Nieleczona próchnica może wiązać się z koniecznością zaawansowanego leczenia stomatologicznego, w tym ekstrakcji zębów zajętych procesem próchniczym. 

Profilaktyka pierwotna i wtórna

Próchnica jest chorobą, której można zapobiec; prewencję pierwotną należy wdrażać od najmłodszych lat. 

  • W przypadku próchnicy odpowiednia dieta jest elementem zarówno profilaktyki pierwotnej (zabezpieczającej przed zachorowaniem), jak i wtórnej (minimalizującej rozwój choroby).
  • Dowiedziono, że zwiększona konsumpcja cukrów jest jednym z największych czynników ryzyka rozwinięcia próchnicy [2]. Cukry należy więc spożywać z umiarem, zwłaszcza w dzieciństwie. Zmniejszenie częstotliwości spożywania cukrów i unikanie słodkich przekąsek między posiłkami są ważnymi elementami diety zapobiegającej próchnicy [2].
  • Fluoryzacja i lakowanie zębów to zabiegi, które wykonywane w dzieciństwie chronią zęby przed rozwinięciem choroby. Konieczne jest także wyrobienie u dziecka prawidłowych nawyków higieny jamy ustnej: mycia zębów fluoryzowaną pastą co najmniej dwa razy dziennie i codziennego nitkowania.
  • Zapytaj swojego stomatologa lub lekarza rodzinnego o metody zapobiegania próchnicy, zwłaszcza, jeśli wybierasz się na wizytę ze swoim dzieckiem.
  • Rolą rodziców jest zadbanie o zęby dzieci od najmłodszych lat, co pozwoli zmniejszyć ryzyko rozwoju próchnicy i konieczności leczenia stomatologicznego w późniejszych etapach życia.
GRUPY PRODUKTÓW

Produkty zbożowe

ZALECANE

- Pieczywo: razowe, pełnoziarniste, z mąki z pełnego przemiału, graham, z ziarnami, pestkami, nasionami, najlepiej na zakwasie
- Grube kasze: pęczak, gryczana, jęczmienna
- Drobne kasze: manna, krakowska, jęczmienna łamana w umiarkowanych ilościach (preferowane grube kasze)
- Ryż biały, brązowy (gotowane na sypko, nierozgotowane)
- Makarony: razowe, pełnoziarniste, pszenne gotowane al dente
- Otręby: pszenne, owsiane, gryczane, jęczmienne
- Płatki: owsiane górskie, pełnoziarniste, żytnie, gryczane, orkiszowe, kukurydziane bez dodatku cukru
- Mąki: pełnoziarniste, razowe, o wysokim i średnim typie (pszenne, żytnie, orkiszowe, gryczane, owsiane)

NIEZALECANE

- Pieczywo: jasne, z mąki pszennej, orkiszowej o niskim typie, tostowe, cukiernicze
- Mieszanki musli z cukrem, słodem jęczmiennym, syropem glukozowo-fruktozowym
- Płatki śniadaniowe, owsiane błyskawiczne, ryżowe, dosładzane cukrem, miodem, syropem glukozowo-fruktozowym
- Mąki: o niskim typie
- Sucharki, pieczywo chrupkie, wafle ryżowe, kukurydziane, chrupki 
- Kleiki ryżowe


Mleko i produkty mleczne, jajka

ZALECANE

- kefiry, jogurty, maślanki naturalne, bez dodatku cukru 
- mleko pasteryzowane, UHT, najlepiej o zawartości tłuszczu max. 2% 
- sery twarogowe chude i półtłuste
- umiarkowane ilości sera żółtego
- sery kozie, owcze
- umiarkowane ilości serów pleśniowych

Jaja:
- Gotowane na miękko, półtwardo, twardo
- Jajka w koszulkach, jajka sadzone, jajecznica, omlety

NIEZALECANE

- sery topione 
- kefiry, jogurty, maślanki z dodatkiem cukru 
- produkty bezlaktozowe jeśli nie stwierdzono nietolerancji laktozy
- jogurty owocowe, słodzone
- gotowe, sklepowe desery mleczne z cukrem, syropem glukozowo-fruktozowym

Mięso i wędliny
Ryby i owoce morza

ZALECANE

Mięso:
- Mięso chude, zwłaszcza drobiowe (królik, kurczak, indyk), chuda wołowina, cielęcina , umiarkowane ilości wieprzowiny
- Mięso pieczone, gotowane, duszone, bez panierki

Ryby:
- Chude gatunki: dorsz, leszcz,
sola, szczupak, pstrąg, halibut, miruna, mintaj
- Tłuste ryby morskie: łosoś, śledź, tuńczyk, makrela (najlepiej minimum 1-2 razy na tydzień)

NIEZALECANE

Mięso:
- Mięsa tłuste: baranina, gęś, kaczka, jagnięcina w dużych ilościach
- Podroby 
- Pasztety 
- Mięso peklowane
- Konserwy mięsne, mielonki
- Mięso smażone i panierowane
- Parówki, kabanosy
- Mięsa wędzone
- Duże ilości mięs grillowanych

Tłuszcze

ZALECANE

- Masło prawdziwe
- Margaryny miękkie wysokogatunkowe (bez kwasów tłuszczowych częściowo utwardzanych)
- Oleje roślinne (np. rzepakowy)

NIEZALECANE

- Smalec
- Słonina
- Boczek
- Łój
- Twarde margaryny (z tłuszczów częściowo utwardzanych)

Warzywa

ZALECANE

- wszystkie warzywa zarówno świeże, jak również mrożone oraz po obróbce termicznej
- kiszonki (ogórki, kapusta kiszona)
- nasiona roślin strączkowych: świeże po odpowiednim namoczeniu i ugotowaniu, mrożone, z puszki

NIEZALECANE

- soki warzywne, np. pomidorowe

Owoce

ZALECANE

- wszystkie owoce, zarówno świeże, jak i mrożone (najlepiej jedzone w całości)
- smoothie, musy, przeciery owocowe bez cukru - sporadzycznie

NIEZALECANE

- owoce z puszki, w zalewie cukrowej
- soki, nektary, napoje owocowe
- dżemy, marmolady, konfitury z dodatkiem cukru
- suszone owoce

Orzechy i nasiona

ZALECANE

- wszystkie

NIEZALECANE

- pasty orzechowe

Przyprawy, sosy i dodatki

ZALECANE

- świeże i suszone zioła
- sól w ilości do 5 g dziennie
- ksylitol

NIEZALECANE

- gotowe mieszanki przypraw z cukrem i/lub solą
- kwas cytrynowy
- sok z cytryny, z limonki

Napoje

ZALECANE

- Herbata niesłodzona 
- Kawa w ilości 1-2 filiżanki dziennie
- Kawa zbożowa i bezkofeinowa bez cukru
- Woda mineralna niskosodowa
- Napoje roślinne bez dodatku cukru

NIEZALECANE

- Mocna kawa i herbata
- Alkohol
- Soki, nektary, napoje owocowe
- Napoje gazowane
- Oranżady

Desery

ZALECANE

- kisiel, galaretka, budyń bez cukru
- gorzka czekolada
- domowe ciasta bez cukru
- guma do żucia bez cukru

NIEZALECANE

- sklepowe słodycze, w szczególności żelki, karmelki, krówki, cukierki, gumy do żucia z cukrem, lizaki
- słone przekąski
- miód
- słodkie pasty czekoladowe

W jakich sytuacjach zgłosić się do lekarza

Konieczne jest również odbywanie regularnych wizyt u stomatologa od najmłodszych lat, aby monitorować rozwój choroby i wdrożyć ewentualne leczenie lub zabiegi prewencyjne.

Do stomatologa należy zgłosić się także w przypadku wystąpienia bólu lub nadwrażliwości zębów bądź zauważenia zmiany ich zabarwienia (brązowe lub białe plamki na zębach są charakterystyczne dla próchnicy).